D. Gierlach "Na Roraty" (2016)
Zobacz galerię 8 Zdjęć
Otrąbienie na ligawkach w Siedlcach (2013)
Mikołajki
Święta Barbara - kapliczka w Czarnym Dunajcu
Święta Łucja, dnia przyrzuca...
D. Gierlach "Na Roraty" (2016)
Gwiôzdki na Kaszubach
Jarmark Bożonarodzeniowy w Poznaniu
Folkstar-owy kalendarz adwentowy

Adwent – jak go obchodzono dawniej?

Właśnie się rozpoczął. Adwent, czas oczekiwania na Święta Bożego Narodzenia. Czas porządkowania spraw doczesnych, czas pełen ciszy i refleksji.

W Kościele Katolickim Adwent jest czterotygodniowym okresem czasu, poprzedzającym święta Bożego Narodzenia. Etymologia tego słowa pochodzi z łaciny; adventus oznaczało „przyjście”.

W średniowieczu, Adwent był odwzorowaniem okresu wielkopostnego, co oznacza, że trwał sześć niedziel, czyli czterdzieści dni, a zaczynał się w pierwszą niedzielę po święcie Św. Marcina. W obrzędowości dorocznej jest czasem przełomu.

Jak Adwent wyglądał na wsi polskiej? Jak wygląda dzisiaj? Zapraszamy do lektury! 🙂

Adwent niegdyś – przygotowania

Dawniej, zwłaszcza na Podlasiu, Adwent rozpoczynało uroczyste „otrąbienie” na ligawkach. Są to długie, drewniane trąby, wydające bardzo charakterystyczny, głęboki i donośny dźwięk. Obwieszczający, dla lepszego efektu, stawał wtedy przy studni, by echo odbijające się o kamienne ściany potęgowało sygnał. Otrąbienie Adwentu dawało początek ciszy – miały wtedy zamilknąć wszelkie ludowe instrumenty muzyczne, które – by uniknąć pokusy – najlepiej było zamknąć w skrzyniach lub w schowku. W trakcie Adwentu należało wystrzegać się wszelkich zabaw i wesołości, a tym bardziej organizacji wesel, potańcówek czy swatów. Wszystko po to, by móc godnie przeżyć czas oczekiwania, to znaczy pogłębić dotychczasowe praktyki religijne, uczynić modlitwy gorliwszymi oraz pamiętać o wspominaniu zmarłych.

Otrąbienie na ligawkach w Siedlcach (2013)Odtrąbienie Adwentu na ligawkach w Siedlcach (2013r.); źródło: www.podlasie24.pl

Zachowywano post w poniedziałki, środy i piątki. Noszono ciemne stroje, np. górale podhalańscy pozbywali się na ten czas wszelkich ozdób.

Mikołajki i Barbórka

Jednym z milszych świąt, obchodzonych w trakcie Adwentu były Mikołajki. Któż bowiem nie oczekiwał drobnego upominku, zostawionego w nocy przez Świętego Mikołaja? (więcej na temat tego święta, znajdziecie klikając w link).

MikołajkiJedno z wielu przedstawień św. Mikołaja; źródło: www.pinterest.com

Na początku miesiąca (4 grudnia) obchodzono dzień św. Barbary, zwany zwyczajowo Barbórką. Najbardziej znana jest jako patronka górników, a szczególnie czci się ją na Śląsku oraz Pomorzu, gdzie znajduje się najwięcej kapliczek jej poświęconym (np. w kopalniach albo portach), a w chatach – obrazów z jej wizerunkiem. Dawniej, 4. grudnia młodzi adepci fachu górniczego, byli przyjmowani do grona tzw. rębaczy. „Chrzest” polegał na skoku przez skórę, zwaną „łatą”, a następnie wkupieniu się w łaski przełożonych oraz starszych kolegów poczęstunkiem: krupniokami, piwem oraz wódką.

Święta Barbara - kapliczka w Czarnym DunajcuKapliczka św. Barbary w Czarnym Dunajcu (woj. Małopolskie); źródło: www.czarny-dunajec.pl

„Święta Łucja dnia przyrzuca…obchody 13 grudnia

W dzień św. Łucji rozpoczynano porządki i przygotowania. Był to bowiem najkrótszy dzień w roku, a przez to uważany za magiczny. Powszechnie twierdzono, że ten dzień sprzyja praktykom czarownic i guślarzy, należało się więc przed nimi zabezpieczyć. Tego dnia przepowiadano pogodę na zbliżający się nowy rok: dwanaście kolejnych dni do Bożego Narodzenia, miało być odpowiednikami dwunastu miesięcy następnego roku.

Święta Łucja, dnia przyrzuca...Święta Łucja jest szczególnie czczona w Szwecji; źródło: www.cojestgrane24.wyborcza.pl

„Spuśćcie nam rosę Niebiosa…”

Chyba najbardziej charakterystycznym obrządkiem adwentowym były roraty, czyli Msza św. odprawiana o świcie, ku czci Najświętszej Maryi Panny. Nazwa pochodzi od pierwszych słów pieśni „Spuśćcie nam rosę niebiosa”, która w języku łacińskim brzmi: „Rorate caeli desuper”.

Roraty są obecne w Polsce już od XIII wieku. Pierwszym miastem, w którym je odprawiano był Poznań. Obchody wprowadził książę Przemysław Pobożny, by kolejno w Krakowie zainicjował je król Bolesław Wstydliwy. W trakcie Mszy św. zapalano woskowe świece, zwane roratkami. Przyświecała im duża świeca – roratnica, która symbolizowała Matkę Bożą.

Dziś we Mszy roratniej uczestniczą głównie dzieci, które z przejęciem dzierżąc w dłoni niejednokrotnie samodzielnie zrobiony lampion, nabożnie wzywają przyjścia małego Jezusa, ustanawiając sobie rozmaite postanowienia.

D. Gierlach "Na Roraty" (2016)„Na roraty” Damian Gierlach (2016); źródło: www.touchofart.eu

Z roratami wiąże się wróżba… Często po skończonym nabożeństwie, gdy jeszcze było ciemno, wracające zeń panny (często na wydaniu), zaczepiały kawalerów napotykanych po drodze i ochoczo zakręcając ich dokoła, wołały: „Roracie, roracie! Jak na imię macie?”. Odpowiedź miała zdradzić jakie imię miał nosić ich przyszły małżonek.

Czas sąsiedzki a Adwent

W trakcie Adwentu, podobnie jak jesienią czy zimą, gospodynie spotykały się wieczorami w chatach przy skubaniu pierza, prządkach czy robotach gastronomicznych i opowiadały sobie różne plotki, historie z dreszczykiem, zagadki czy po prostu – radziły sobie nawzajem. Korzystając z mroku panującego na dworze, młodzi kawalerowie straszyli dziewczęta na wydaniu, podkradając się pod okna chat i stukając w szyby, wyjąc niczym duchy, pokazując w szybie czarną od sadzy twarz lub paradując w dziwacznym przebraniu, by rzucać na ściany niepokojące cienie. Następnie wpadali z krzykiem do izb, płatać różne figle, w efekcie czego – mimo zakazów Kościoła – spokojne spotkanie przeradzało się w hałaśliwe zabawy, nierzadko zakrapiana alkoholem (wódką lub ciepłym piwem). Kawalerowie, po skończonej hulance, ochoczo odprowadzali strachliwe panny do ich domostw.

Gwiôzdki na KaszubachPrzebierańcy, zwani na Kaszubach Gwiôzdkami (2017r.); źródło: http://www.gazetakaszubska.pl

Adwent przybierał specyficzną formę na Kaszubach, gdzie już wtedy zaczynano obchody Bożego Narodzenia. We wsi można było spotkać przebierańców, zwanych Gwiôzdkami, pod przewodnictwem Gwiôzda, ubranego w słomiane odzienie. Towarzyszył mu Gwiżdż, który – jak nazwa wskazuje – gwizdał donośnie, by wystraszyć pędzące po drogach dzieci. Wśród przebierańców spotkać można było także: Żandarma-Szindera, kominiarza, babę, dziada (po kaszubsku strech), Żyda, Cygana, diabła Purtk, Śmierć oraz zwierzęta: konia, bociana i niedźwiedzia.

Adwent dzisiaj

Dziś Adwent oznacza przede wszystkim kolorowe wystawy sklepowe, wieńce adwentowe (zwyczaj niemiecki) oraz bożonarodzeniowe jarmarki (z których najsłynniejszy i największy odbywa się we Wrocławiu, a które przywędrowały do Polski również zza Odry). Zanikają tradycje, którym przez lata hołdowali nasi przodkowie na wsiach. Skupiamy się dziś na poszukiwaniu prezentów, ozdób do domów, składaniu sobie życzeń.

 

Jarmark Bożonarodzeniowy w Poznaniu
                                                                    fot. U. Baszczyńska-Gosz

Jednym z przyjemniejszych, nabytych, współczesnych zwyczajów jest… kalendarz adwentowy, czyli tekturowe pudełko, zawierające 24 okienka (na każdy dzień grudnia aż do Wigilii Bożego Narodzenia), w których znajduje się jakaś słodkość lub drobny upominek.

Folkstar-owy kalendarz adwentowyKalendarze adwentowe – pyszna niespodzianka do nabycia w sklepie Folkstar!

*

Wszystkim Wam, którzy wciąż szukają prezentów bożonarodzeniowych, polecamy nasze FOLK-PROPOZYCJE, z którymi zapoznacie się klikając w linki poniżej:

Prezenty gwiazdkowe dla Pań;

Prezenty gwiazdkowe dla Panów;

Prezenty gwiazdkowe dla Najmłodszych.

 

Bibliografia:

1. R. Hryń-Kuśmierek, Z. Śliwa „Encyklopedia tradycji polskich” (1998),

2. B. Ogrodowska „Polskie obrzędy i zwyczaje doroczne” (2007); seria Ocalić od zapomnienia.